Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Độc đáo mặt nạ gỗ

PV - 10:35, 19/02/2020

Các dân tộc vùng Tây Nguyên - Trường Sơn và vùng Tây Bắc đến nay vẫn còn bảo lưu kho tàng nghệ thuật tạo hình hết sức đồ sộ, trong đó nổi bật nhất là các tác phẩm điêu khắc gỗ.

Những tác phẩm điêu khắc gỗ trang trí nhà ở, nhà làng, nhà mồ, cổng làng, làm đạo cụ để cúng bái, nhảy múa trong các lễ hội... mang tính nghệ thuật cao và gắn bó chặt chẽ với đời sống tâm linh của đồng bào. Trong đó, những chiếc mặt nạ gỗ gắn với cơ thể, gương mặt của con người, là phục sức rất độc đáo, huyền bí.

Các dân tộc Bahnar, J’rai, Xê Đăng... ở vùng Bắc Tây Nguyên thường bôi phẩm màu, đeo mặt nạ hóa trang trong lễ hội. Mặt nạ được làm bằng một loại gỗ mềm và nhẹ, thể hiện những bộ mặt kỳ dị, quái đản. Bên cạnh bộ trang phục truyền thống, trong lễ hội cộng đồng thường xuất hiện vài người với bộ y phục khác lạ, ngộ nghĩnh: đeo mặt nạ, mặc áo lá chuối khô, hòa lẫn trong nhóm biểu diễn nghệ thuật dân gian như múa rối, múa trống, múa chiêng...

Họ sắm vai hề, diễn trò, làm cho không khí ngày hội sôi nổi hẳn lên. Với bộ trang phục này họ được hóa trang trở thành người rừng thời viễn cổ. Động tác biểu diễn của những người đeo mặt nạ luôn cuốn hút người xem bằng những cử chỉ bất ngờ, vui nhộn. Trong lễ bỏ mả, những người mang mặt nạ vừa đánh chiêng vừa nhảy múa xung quanh nhà mồ. Mặt nạ trong lễ đâm trâu khác với mặt nạ trong lễ bỏ mả. Lễ hội bỏ mả của người Ba Na luôn có những con rối (brim, bram) được làm bằng lá chuối khô phủ khắp người đeo mặt nạ, dáng đi khệ nệ. Trước đây, đồng bào thường bôi phẩm màu lên da mặt người để hóa trang trong lễ hội, về sau cách thức trang điểm này ít thấy xuất hiện mà thay vào đó là những chiếc mặt nạ bằng gỗ.

Những chú hề đeo mặt nạ nhảy múa trong lễ hội của dân tộc J'rai.
Những chú hề đeo mặt nạ nhảy múa trong lễ hội của dân tộc J'rai.

Người Cơ Tu ở núi rừng Trường Sơn sử dụng mặt nạ phổ biến hơn các tộc người khác. Họ chạm trổ những chiếc mặt nạ từ một đoạn cây gỗ có chiều rộng từ 20 – 25 cm, chiều dài từ 30 – 35 cm. Các nghệ nhân lão luyện, thợ điêu khắc tài giỏi nhất mới làm được mặt nạ. Chỉ với một đường khoét lõm ở đuôi mắt, một đường cong trên má là đủ để thể hiện được tính cách của chiếc mặt nạ: hung dữ hay hiền lành. Nghệ thuật làm mặt nạ của người Cơ Tu có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tài nghệ gọt đẽo và sử dụng sắc màu để tạo nên một chiếc mặt nạ hoàn hảo. Màu trắng, đỏ, đen là những màu chính thường dùng trong hội họa truyền thống của tộc người và cũng là sắc màu cơ bản thể hiện trên mặt nạ.

Người Cơ Tu có hai loại mặt nạ cơ bản: loại dữ ác và loại hiền lành. Một mặt nạ thể hiện tính cách hung dữ thì thoạt nhìn đã toát lên nỗi lo sợ, khiếp đảm cho người xem. Người Cơ Tu tin rằng những khuôn mặt đó là hiện thân của những kẻ ác, có khuôn mặt không giống như con người bình thường mà mang dung mạo, chân tướng của ma xấu, quái vật thật ghê gớm, đáng sợ, gần giống với mặt Kala ở chân tháp G1 của khu tháp Chàm Mỹ Sơn. Trước đây, loại mặt nạ này được các chiến binh dùng trong các cuộc chiến đấu với kẻ thù. Đối lập với mặt nạ dữ là dạng mặt nạ hiền. Khi nhìn loại mặt nạ này ta thấy hiện rõ nét thân thiện, gần gũi. Để tạo ra khuôn mặt hiền, người ta không tô vẽ nhiều màu sắc mà đục đẽo một cách chân phương, mềm mại, ánh lên nét nhân từ, tươi vui, gần gũi, là hiện thân của những gương mặt tích cực, mang lại niềm thương yêu, tin cậy cho đồng bào như già làng nhân từ, tốt bụng, thanh niên đứng đắn, giỏi giang…

Chiếc mặt nạ gỗ với dung mạo hiền lành, tươi vui của dân tộc Cơ Tu.
Chiếc mặt nạ gỗ với dung mạo hiền lành, tươi vui của dân tộc Cơ Tu.

Với người Dao, mặt nạ là vật gắn liền với đời sống tâm linh, tín ngưỡng, thể hiện sức mạnh huyền bí, có thể xua đuổi được tà ma ác xấu, đem lại sự bình yên cho mọi nhà. Mặt nạ gỗ của người Dao Tuyển, Dao Họ được làm từ gỗ cây sung hoặc cây thố bởi loại gỗ này mềm nên dễ tạo hình và nhẹ, không làm người sử dụng bị vướng và mỏi khi đeo lên mặt trong thời gian dài. Người ta khoét rỗng bên trong mỏng khoảng 1 cm để úp vào mặt rồi mới đục mắt mũi, miệng và dán râu dê lên trán, đầy khắp khuôn mặt, phía trên đỉnh đầu có cái sừng nhọn. Người chế tác sử dụng kỹ thuật đục, đẽo, làm bóng gỗ… tạo cho chiếc mặt nạ có khuôn mặt giống một vị thánh, thần như trong sách cổ người Dao đã ghi chép.


Mặt nạ khi được người thầy chế tác, tạo hình sẽ là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc độc đáo. Những bộ phận chính trên mặt nạ như: mắt, mũi, miệng và cả những chi tiết khác như trán, má, cằm... được cách điệu với đường nét tạo hình hết sức hoang sơ. Mặt nạ thường được dùng trong các nghi lễ cấp sắc của người Dao. Mặt nạ còn là đạo cụ để múa nhảy trong lễ hội. Thầy cúng đeo mặt nạ, phía sau đầu buộc ảnh ông thần Sán Cô vừa đi vừa múa các động tác mang tính chất phồn thực, trêu ghẹo các cô gái, đàn ông…

Mặt nạ gỗ được xem như là một vật phẩm liên quan đến thần linh, được sử dụng trong các lễ hội có liên quan đến thần linh. Ngày nay, mặt nạ gỗ là hiện vật dân tộc học mà người chơi cổ vật thích được sở hữu trong bộ sưu tập của mình. Vì thế, mặt nạ gỗ của các dân tộc ít tìm thấy được, chỉ còn lại rải rác một số ở thôn, bản vùng cao. 




Tin cùng chuyên mục
Người Thổ giữ gìn văn hóa cồng chiêng

Người Thổ giữ gìn văn hóa cồng chiêng

Cồng chiêng là một nét văn hóa độc đáo trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Thổ ở miền Tây xứ Nghệ. Trong những năm qua, từ sự tâm huyết, nỗ lực gìn giữ di sản văn hóa dân tộc của các nghệ nhân cao tuổi, những điệu múa, cách đánh cồng chiêng đã được bảo tồn, phát huy trong đời sống văn hóa mới hôm nay.
Tin nổi bật trang chủ
Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam phân bổ số tiền 150 tỷ đồng cho Bộ Y tế để phòng chống dịch

Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam phân bổ số tiền 150 tỷ đồng cho Bộ Y tế để phòng chống dịch

Chiều 7/4, tại Hà Nội, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam Trần Thanh Mẫn đã trao số tiền 150 tỷ đồng cho Bộ Y tế để mua sắm trang thiết bị, vật tư y tế phục vụ công tác phòng, chống dịch Covid-19. Đây là số tiền phân bổ đợt 1 từ nguồn kinh phí vận động ủng hộ phòng, chống dịch Covid-19 do Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam chủ trì vận động và tiếp nhận.
Quảng Ninh: Dành 1.200 tỷ đồng phòng chống dịch và ổn định KT-XH

Quảng Ninh: Dành 1.200 tỷ đồng phòng chống dịch và ổn định KT-XH

Tin tức - Xuân Phú - 22:28, 07/04/2020
HĐND tỉnh Quảng Ninh vừa tổ chức kỳ họp trực tuyến, thông qua nhiều vấn đề quan trọng, trong đó quyết định dành khoảng 1.200 tỷ đồng, để triển khai thực hiện một số nhiệm vụ, giải pháp cấp bách cho phòng, chống dịch Covid-19, bảo đảm an sinh và ổn định tình hình kinh tế - xã hội (KT-XH).
Vui ơi, hãy cảnh giác

Vui ơi, hãy cảnh giác

Cùng trao đổi - PV - 21:41, 07/04/2020
“Bác sĩ ở Bình Thuận bật khóc khi bệnh nhân cuối cùng (bệnh nhân 36, điều trị tại Bệnh viện đa khoa Bình Thuận) âm tính” - thông tin của nhiều cơ quan báo chí những ngày vừa qua.
Đại dức Danh Nâng: Dành nhiều tâm huyết trong phòng, chống dịch bệnh Covid - 19

Đại dức Danh Nâng: Dành nhiều tâm huyết trong phòng, chống dịch bệnh Covid - 19

Đời sống - Xã hội - Như Tâm - 21:37, 07/04/2020
Đại đức Danh Nâng, Trụ trì 2 chùa Nam tông Khmer (Chùa Thứ Năm - huyện An Biên và chùa Xẻo Cạn, huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang) đã dành tâm huyết và có nhiều sáng kiến phòng, chống đại dịch Covid – 19.
Các tỉnh, thành phía Bắc tăng cường phòng, chống sinh vật gây hại cây trồng vụ Đông – Xuân

Các tỉnh, thành phía Bắc tăng cường phòng, chống sinh vật gây hại cây trồng vụ Đông – Xuân

Tin tức - Hoàng Thanh - 17:51, 07/04/2020
Đó là nội dung cuộc họp trực tuyến do Bộ NN&PTNT tổ chức với các địa phương diễn ra ngày 7/4/2020 tại Hà Nội. Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Nguyễn Xuân Cường chủ trì cuộc họp.
Người Thổ giữ gìn văn hóa cồng chiêng

Người Thổ giữ gìn văn hóa cồng chiêng

Sắc màu 54 - Đào Thọ - 15:13, 07/04/2020
Cồng chiêng là một nét văn hóa độc đáo trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Thổ ở miền Tây xứ Nghệ. Trong những năm qua, từ sự tâm huyết, nỗ lực gìn giữ di sản văn hóa dân tộc của các nghệ nhân cao tuổi, những điệu múa, cách đánh cồng chiêng đã được bảo tồn, phát huy trong đời sống văn hóa mới hôm nay.
Chiều 7/4, 11 bệnh nhân mắc Covid-19 sẽ được công bố khỏi bệnh

Chiều 7/4, 11 bệnh nhân mắc Covid-19 sẽ được công bố khỏi bệnh

Tin tức - PV - 14:47, 07/04/2020
BV Bệnh nhiệt đới Trung ương cho biết, chiều 7/4, có 11 bệnh nhân mắc Covid-19 dự kiến được công bố khỏi bệnh, trong đó có bệnh nhân thứ 21.
Ngày 7/4, không có ca mắc Covid-19 mới, 62 ca có kết quả âm tính 1-2 lần

Ngày 7/4, không có ca mắc Covid-19 mới, 62 ca có kết quả âm tính 1-2 lần

Thời sự - PV - 09:46, 07/04/2020
Theo Bộ Y tế, 6h sáng nay 7/4, Việt Nam chưa ghi nhận thêm ca mắc Covid-19 mới. Hiện vẫn còn 3 ca diễn biến nặng, 62 ca đã có kết quả âm tính 1-2 lần.
Vĩnh Phúc: Áp dụng công nghệ cao để thúc đẩy phát triển nông nghiệp

Vĩnh Phúc: Áp dụng công nghệ cao để thúc đẩy phát triển nông nghiệp

Khoa học - Công nghệ - Hoàng Quý - 09:16, 07/04/2020
Phát triển nông nghiệp công nghệ cao là xu thế tất yếu nhằm tạo ra những đột phá mới, đảm bảo nông nghiệp tăng trưởng ổn định với năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng cao. Để phát triển bền vững các vùng sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, Vĩnh Phúc đã tập trung một số giải pháp như: Hỗ trợ đầu tư cơ sở chăn nuôi gia súc, vùng sản xuất rau an toàn theo quy trình VietGAP, cơ sở giết mổ gia súc, gia cầm tập trung; hỗ trợ trồng cây dược liệu và cơ sở chế biến nông sản…
Mang chữ đến từng nhà

Mang chữ đến từng nhà

Giáo dục - NghĩaHiệp - 09:13, 07/04/2020
Thực hiện phương châm “tạm dừng đến trường, không dừng học” của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình học kỳ 2 năm học 2019 - 2020 đã được Bộ GD&ĐT hướng dẫn dạy và học qua Internet và truyền hình. Tuy nhiên, đối với phần lớn học sinh miền núi, vùng DTTS vẫn còn nhiều khó khăn để tiếp cận Chương trình học trong mùa dịch Covid-19. Để giúp học sinh không sao nhãng trong học tập, không bị quên kiến thức, nhiều thầy cô giáo vùng cao đã đến tận nhà học sinh để dạy học.
Bài thuốc từ cây lức dây

Bài thuốc từ cây lức dây

Vườn thuốc quanh ta - BTK - 09:01, 07/04/2020
Lức dây là cây thuốc Nam quý trong dân gian Việt Nam. Lức dây còn có tên khác là lức lan, dây lưỡi, sài đất giả, chè rừng. Loài cây này thường mọc hoang dại ở các bãi hoang, các bãi cỏ ven đường, bờ ruộng từ Bắc vào Nam và một số đảo. Có thể thu hái cây quanh năm, chủ yếu vào mùa hè thu, dùng tươi hay phơi khô dùng dần.