Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Giữ tiếng khèn Mông

Vũ Lợi - 11:59, 25/02/2021

Trong đời sống tinh thần của đồng bào Mông vùng cao Tây Bắc, tuy có nhiều loại nhạc cụ truyền thống (nhị, sáo, đàn môi, khèn lá, trống…) nhưng khèn là nét văn hóa đặc trưng nhất. Với họ, cây khèn giống như “bảo vật” mang giá trị tâm linh, gắn liền với đời sống tinh thần và luôn được gìn giữ cẩn thận.

Tiếng khèn Mông thay lời tỏ tình mùa Xuân.
Tiếng khèn Mông thay lời tỏ tình mùa Xuân

Nét văn hóa đặc sắc của người Mông

Trên những bản làng của đồng bào Mông ở miền đất địa đầu  của Tổ quốc luôn ngập tràn tiếng khèn, lúc dập dìu khoan thai, lúc ào ạt sôi nổi như chính giai điệu của cuộc sống vùng cao. Đồng bào Mông sống phóng khoáng, yêu thiên nhiên, dẫu đói dẫu no, người Mông và cây khèn vẫn chung thủy cả đời. Tiếng khèn cất lên bên bếp lửa hồng bập bùng làm ấm lòng người và xua tan cái giá lạnh nơi đỉnh trời heo hút. Cây khèn truyền từ đời này sang đời khác theo người Mông đi khắp núi rừng. Bất cứ ở đâu có người đàn ông Mông là ở đó vang lên tiếng khèn. Nhờ tiếng khèn, người ta gửi gắm tâm hồn tình cảm của mình với bạn bè, cộng đồng và giao hòa với thiên nhiên, núi rừng hùng vĩ.

Trên đỉnh núi mây mù Thẩm Háy (thuộc xã Mường Đăng, huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên) quanh năm luôn vang xa tiếng khèn Mông trầm bổng. Chủ nhân của thứ âm thanh trong trẻo, bộc lộ vẻ đẹp tự nhiên của vùng cao hùng vĩ ấy chính là già làng Lý A Lệnh - người hiếm hoi trong vùng am hiểu cách chế tác những chiếc khèn Mông đạt chuẩn âm truyền thống. Cũng vì chơi khèn hay và chế tác giỏi nên ông được mọi người nể trọng và rất có uy tín trong bản.

Ông Lệnh cho biết, chế tác ra một cây khèn chuẩn âm truyền thống của người Mông thì lắm công phu, cầu kì và không phải ai cũng biết làm, vì đòi hỏi sự am hiểu, tỉ mỉ, kinh nghiệm, chuẩn xác, nhất là khả năng thẩm âm tốt. Bộ dụng cụ với đủ các loại dao, lưỡi bào tự tay làm ra vì thị trường không bán. Hoàn thiện một chiếc khèn từ khâu chuẩn bị nguyên liệu đến công đoạn đẽo gọt, mài rũa các bộ phận, cắt ống khèn, rùi lỗ, lắp lá đồng và lắp ráp cũng mất cả một thời gian dài mới xong. Riêng việc lắp ráp các bộ phận của cây khèn với nhau, thử và chỉnh sửa âm thanh, trang trí, tạo phần chắc chắn cho cây khèn cũng phải mất 3 ngày làm liên tục…

Khèn Mông có 2 loại, loại có âm thanh bổng là khèn ngắn và loại có âm thanh cao là khèn dài. Các dóng trúc ghép vào bầu khèn được sắp xếp theo thang, bậc để tiếng khèn lúc cất lên cảm nhận như âm thanh "chảy" lan trong lòng trúc, quyện với bầu pơ mu thơm và quý. Không chỉ là nhạc khí, khèn Mông còn là đạo cụ múa, nên lúc chế tác ống trúc cũng được uốn, tạo dáng phù hợp với dáng khum người (múa nhảy đưa chân, quay đổi chỗ, quay tại chỗ, vờn khèn, lăn nghiêng, lăn ngửa, múa ngồi xổm…) khi biểu diễn.

“Người Mông khi vui, khi buồn đều mang khèn ra thổi như gửi gắm cả tâm tư, tình cảm của mình trong tiếng khèn. Vào mùa Xuân hay những dịp lễ hội, tiếng khèn của người Mông vang vọng khắp núi rừng đánh thức chim muông, vạn vật. Tiếng khèn là phần hồn, thấm sâu vào máu thịt của người Mông. Âm thanh của tiếng khèn là cuộc sống, là tâm hồn, cốt cách của người Mông…”, ông Lệnh bộc bạch.

Cây khèn có vai trò đặc biệt trong đời sống tinh thần và tâm linh của người Mông.
Cây khèn có vai trò đặc biệt trong đời sống tinh thần và tâm linh của người Mông.

Giữ linh hồn cho tiếng khèn Mông

Huyện Tủa Chùa (tỉnh Điện Biên) luôn có sức hút với du khách bởi nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Mông địa phương. Ở đó chưa khi nào vắng bóng thứ âm thanh réo rắt của loại nhạc cụ khèn truyền thống. Từ thị trấn của huyện, chúng tôi ngược đỉnh đèo gió đến ngôi nhà của nghệ nhân Giàng A Sử, nằm giữa bản Huổi Lếch, xã Mường Báng. Trong ngôi nhà này, những chiếc khèn lần lượt ra đời và theo chân các chàng trai Mông đến với khắp bản gần xa.

Ông Giàng A Sử năm nay bước qua tuổi 90 và đã có hơn 60 năm làm nghề chế tác khèn. Chia sẻ về “cái duyên” đến với cây khèn Mông, ông Sử kể: Mình đã gắn bó với nó như một phần không thể thiếu trong cuộc đời. Thủa nhỏ, mỗi lần theo cha xuống núi đi chợ phiên, đi chơi hội “gầu tào”, tiếng khèn đã níu giữ và hằn sâu vào tâm trí. Ngày đó, cũng như bao chàng trai Mông khác, ông Sử học thổi khèn để chứng tỏ mình là một chàng trai mạnh mẽ, cuốn hút. Nhưng để có khèn thổi, năm 17 tuổi, ông bắt đầu học để tự chế tác ra một chiếc khèn hoàn chỉnh cho riêng mình. Qua hàng chục năm tôi luyện, đôi tay chế tác của ông đã trở nên điêu luyện.

Trước đây còn khỏe, vào những dịp lễ hội của người Mông, ông Sử lại băng rừng, vượt suối để có mặt tại các bản vùng cao tham gia biểu diễn khèn Mông và trao truyền các kỹ năng múa khèn, làm khèn cho thế hệ trẻ các bản làng. Vũ điệu tổng hòa của bước chân, của cơ thể và âm thanh của cây khèn dưới những ngón tay tài hoa hòa quyện với nhau, giúp cho người thưởng thức có những rung cảm và tình yêu đối với cây khèn thật sự.

Giờ đây bước sang tuổi “xế chiều” ông Sử đã kịp trao nghề chế tác khèn cho 1 trong 4 người con trai của ông. Ngày ngày, dưới hiên nhà, ông Sử vẫn luôn ở bên con kèm cặp, hỗ trợ chỉnh âm và tấu lên những giai điệu phơi phới niềm vui bên những chiếc khèn mới được làm ra.

Lớp trẻ học cách chế tác khèn Mông.
Lớp trẻ học cách chế tác khèn Mông.

Cùng với gia đình ông Sử, hiện nay trên địa bàn huyện Tủa Chùa đang khuyến khích và duy trì 2 cơ sở chế tác khèn Mông, phục vụ nhu cầu thụ hưởng văn hóa tinh thần của người Mông trong và ngoài tỉnh. Cùng với việc chế tác, nghệ thuật thổi khèn, múa khèn Mông vào dịp lễ, tết và thực hiện các nghi lễ vòng đời được coi là một trong những phong tục truyền thống đặc trưng, để bảo tồn nét đẹp văn hóa.

Cho dù cuộc sống luôn đổi thay nhưng với người Mông, chiếc khèn luôn giữ một vai trò quan trọng trong đời sống. Và trong bản làng vẫn còn đó những người như ông Sử, ông Lệnh đang “truyền lửa” để gìn giữ giá trị văn hoá của dân tộc mình cho thế hệ con, cháu mai sau.

Tin cùng chuyên mục
Lối đi riêng của Balin

Lối đi riêng của Balin

Ngoài chất giọng khàn lạ, khoẻ khoắn khoáng đạt mang âm hưởng đại ngàn Tây Nguyên đem đến cho người nghe nhiều điều mới mẻ, thú vị, Balin còn có khả năng sáng tác, hòa âm phối khí và thể hiện các bài hát song ngữ (tiếng Gia Rai và tiếng Việt). Qua âm nhạc, Balin muốn giữ gìn, phát huy tiếng dân tộc mình và truyền đến các bạn trẻ những thông điệp về cuôc sống.
Tin nổi bật trang chủ
Văn hóa các dân tộc – Hội tụ và Phát triển

Văn hóa các dân tộc – Hội tụ và Phát triển

Tin tức - Hồng Phúc - 22:49, 16/04/2021
Chào mừng kỷ niệm Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam (19/4) và 46 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 – 30/4/2021), tối 16/4, tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tổ chức Chương trình nghệ thuật với chủ đề “Văn hóa các dân tộc – Hội tụ và Phát triển”.
Ninh Thuận: Khánh thành Nhà máy điện gió lớn nhất Việt Nam

Ninh Thuận: Khánh thành Nhà máy điện gió lớn nhất Việt Nam

Tin tức - Lê Vũ - 20:14, 16/04/2021
Tối 16/04/2021, tại huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận, Trungnam Group đã tổ chức Lễ khánh thành Nhà máy điện gió Trung Nam. Đến thời điểm hiện tại, đây được xem là Nhà máy điện gió lớn nhất Việt Nam kết hợp với Nhà máy điện mặt trời 204 MW hình thành tổ hợp nặng lượng tái tạo (NLTT) Điện gió - Điện mặt trời lớn nhất và duy nhất tại Việt Nam và Đông Nam Á.
Chiều 16/4, Việt Nam thêm 14 ca mắc mới COVID-19

Chiều 16/4, Việt Nam thêm 14 ca mắc mới COVID-19

Tin tức - PV - 20:00, 16/04/2021
Tính từ 6 giờ đến 18 giờ ngày 16/4, Việt Nam ghi nhận thêm 14 ca mắc mới COVID-19, đều được cách ly ngay sau nhập cảnh.
Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tiếp Đại sứ Hoa Kỳ Daniel Kritenbrink

Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tiếp Đại sứ Hoa Kỳ Daniel Kritenbrink

Thời sự - PV - 19:56, 16/04/2021
Ngày 16/4, tại Phủ Chủ tịch, Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc đã tiếp Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Daniel Kritenbrink đến để chuyển thư chúc mừng của Tổng thống Joe Biden nhân dịp Chủ tịch nước được Quốc hội tín nhiệm bầu giữ chức Chủ tịch nước Việt Nam và chào kết thúc nhiệm kỳ công tác.
Phó Chủ tịch nước thăm và làm việc tại tỉnh An Giang

Phó Chủ tịch nước thăm và làm việc tại tỉnh An Giang

Tin tức - PV - 19:46, 16/04/2021
Ngày 16/4, Đoàn công tác Văn phòng Chủ tịch nước do Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân, Ủy viên BCH T.Ư Đảng đã đến An Giang gặp gỡ các cán bộ chủ chốt của tỉnh.
Hạnh phúc của Nhân dân – Điểm nhấn của dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIII

Hạnh phúc của Nhân dân – Điểm nhấn của dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIII

Yếu tố “hạnh phúc của nhân dân” đã được nhấn mạnh trong dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIII của Đảng. Chủ trương này làm sâu sắc hơn giá trị lớn lao của 6 chữ “Độc lập – Tự do – Hạnh phúc”. 6 chữ này là khát vọng cháy bỏng cả dân tộc luôn hướng đến và cũng là mục tiêu mà Đảng, Nhà nước Việt Nam không ngừng nỗ lực để đạt được, để mỗi người dân được thụ hưởng đầy đủ các quyền cơ bản của con người, quyền công dân.
Công bố Lệnh của Chủ tịch nước về Luật Phòng, chống ma túy

Công bố Lệnh của Chủ tịch nước về Luật Phòng, chống ma túy

Tin tức - PV - 19:34, 16/04/2021
Sáng 16/4, Văn phòng Chủ tịch nước tổ chức họp báo công bố Lệnh của Chủ tịch nước công bố Luật Phòng, chống ma túy vừa được Quốc hội khóa XIV thông qua trong kỳ họp thứ 11.
Chủ động ứng phó mưa, gió, dông lốc trên biển

Chủ động ứng phó mưa, gió, dông lốc trên biển

Xã hội - PV - 17:39, 16/04/2021
Theo tin từ Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn (KTTV) Quốc gia, do ảnh hưởng của không khí lạnh, từ đêm nay (16/4), Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ có mưa vừa, mưa to, có nơi mưa rất to với tổng lượng mưa phổ biến 80 - 120mm/đợt, có nơi trên 150mm/đợt; trong cơn dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.
Khoảng thời gian vàng cho giấc ngủ

Khoảng thời gian vàng cho giấc ngủ

Sống khỏe - PV - 16:36, 16/04/2021
Trung tâm Kiểm soát Bệnh dịch Mỹ (The Centers for Disease Control – CDC) cho biết có khoảng một phần ba người dân Mỹ không ngủ đủ giấc (định nghĩa là ngủ <7 tiếng một đêm). Ngủ quá ít hoặc quá nhiều liên quan đến tăng nguy cơ một số bệnh bao gồm bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh Alzheimer thậm chí tăng nguy cơ tử vong.
Trưng bày chuyên đề Di sản văn hóa Chăm Ninh Thuận – Quảng Nam

Trưng bày chuyên đề Di sản văn hóa Chăm Ninh Thuận – Quảng Nam

Tin tức - Nga Anh (T/h) - 16:03, 16/04/2021
Nhân Kỷ niệm 46 năm Ngày giải phóng tỉnh Ninh Thuận (16/4/1975 – 16/4/2021) và hướng tới Kỷ niệm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 – 30/4/2021), sáng 16/4, tại thành phố Phan Rang – Tháp Chàm, Trung tâm Nghiên cứu văn hóa Chăm (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận) phối hợp với Bảo tàng tỉnh Quảng Nam tổ chức khai mạc trưng bày chuyên đề “Di sản văn hóa Chăm Ninh Thuận – Quảng Nam”.
Bảo đảm trật tự, an toàn giao thông dịp nghỉ lễ 30/4 và 1/5/2021

Bảo đảm trật tự, an toàn giao thông dịp nghỉ lễ 30/4 và 1/5/2021

Tin tức - T.Hợp - 16:02, 16/04/2021
Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Công điện 479/CĐ-TTg về việc phục vụ nhu cầu đi lại của Nhân dân và bảo đảm trật tự, an toàn giao thông trong dịp nghỉ Lễ 30/4 và 01/5/2021.